अहिले बिहान र बेलुकाको हावामा चिसोपन बढ्न थालेको छ। दिनहरू बिस्तारै छोटिँदै छन् भने बिहानको न्यानो घाम अझ प्यारो लाग्न थालेको छ। जाडोयामले आफ्नै किसिमको रमाइलो र आत्मीयता लिएर आउँछ। तर, यो मौसममा स्वास्थ्यप्रति सामान्य सावधानी नअपनाउँदा विभिन्न स्वास्थ्य समस्या पनि देखिन सक्छन्।

जाडो बढ्दै जाँदा रुघाखोकी, ज्वरो तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संक्रमणको जोखिम पनि बढ्न सक्छ। विशेषगरी साना बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र दीर्घरोग भएका व्यक्तिमा यस्ता समस्याले बढी असर पार्न सक्छन्। चिसोबाट बच्न घरका झ्यालढोका बन्द गर्ने, दाउरा वा कोइला बालेर आगो ताप्ने तथा हिटर प्रयोग गर्ने चलन छ। यी उपायले न्यानोपन त दिन्छन्, तर सुरक्षित तरिका नअपनाउँदा स्वास्थ्यमा थप जोखिम पनि निम्त्याउन सक्छन्।

नेपालको भौगोलिक विविधताका कारण जाडोको अनुभव सबै ठाउँमा एउटै हुँदैन। तराईमा शीतलहर र बाक्लो हुस्सुले जनजीवन प्रभावित पार्न सक्छ भने पहाडी क्षेत्रमा बिहान–बेलुकाको चिसो र घरभित्रको धुवाँ स्वास्थ्यका लागि चुनौती बन्न सक्छ। हिमाली क्षेत्रमा अत्यधिक चिसो र हिमपातले दैनिक जीवनलाई अझ कठिन बनाउन सक्छ। ठाउँअनुसार समस्या फरक भए पनि स्वस्थ रहन अपनाउनुपर्ने आधारभूत सावधानी भने धेरै हदसम्म समान हुन्छन्।

हामीमध्ये धेरैले रुघाखोकीलाई सामान्य मौसमी समस्याका रूपमा लिने गर्छौँ। धेरै अवस्थामा यो सामान्य पनि हुन सक्छ। तर, कहिलेकाहीँ यस्तै लक्षणबाट सुरु हुने संक्रमणले निमोनियाजस्ता गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले जाडोमा शरीरलाई न्यानो राख्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। घरभित्र स्वच्छ हावाको व्यवस्था गर्ने, धुवाँबाट जोगिने, पोषिलो खाना खाने, सरसफाइमा ध्यान दिने र रोगका प्रारम्भिक लक्षणबारे जानकारी राख्ने बानी पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

जाडोयाम रोग र असहजताको मौसम मात्र होइन, सचेतना र सावधानी अपनाएर स्वस्थ रहन सकिने मौसम पनि हो। दैनिक जीवनमा अपनाउन सकिने साना तर महत्त्वपूर्ण बानीले आफूलाई मात्र होइन, परिवार र समुदायलाई समेत स्वस्थ तथा सुरक्षित राख्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

जाडोयाममा रुघाखोकी, ज्वरो र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संक्रमणको समस्या बढ्न सक्छ। विशेषगरी साना बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र दीर्घरोग भएका व्यक्तिको स्वास्थ्यमा बढी ध्यान दिनुपर्छ। कोठामा पर्याप्त मात्रामा हावा आवतजावत हुने व्यवस्था मिलाउने, हात धुने, पोषिलो खाना खाने, नियमित खोप पूरा गर्ने र आगो सुरक्षित रूपमा ताप्ने जस्ता दैनिक व्यवहारले परिवारलाई स्वस्थ राख्न महत्त्वपूर्ण सहयोग गर्छन्। यसका लागि सबैसँग विशेष सुविधा हुनुपर्छ भन्ने छैन। घरमा उपलब्ध स्रोतसाधनलाई सुरक्षित ढङ्गले प्रयोग गर्न सक्नु नै पर्याप्त हुन्छ।

जाडोको चर्चा गर्दा हामी प्रायः तापक्रम कति घट्यो भन्ने कुरामा मात्र ध्यान दिन्छौँ। तर, मौसमको स्वास्थ्यमा पर्ने असर घरको अवस्था, दैनिक काम र हाम्रो व्यवहारसँग पनि जोडिएको हुन्छ। हाम्रो गाउँघरमा मौसम बदलिँदा रुघाखोकी लाग्नु स्वाभाविक हो भन्ने सुनिन्छ। सामान्य रुघाखोकी प्रायः आफैँ निको हुन सक्छ, तर सबै प्रकारका खोकीलाई एउटै रूपमा हेर्न मिल्दैन। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र दीर्घरोग भएका व्यक्तिको स्वास्थ्यमा विशेष ध्यान दिनु जरुरी हुन्छ।

रुघाखोकी र निमोनियाबारे बुझ्नुपर्ने कुरा

रुघाखोकी धेरैजसो भाइरसका कारण हुने सामान्य श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संक्रमण हो। तर, खोकी लाग्ने सबै अवस्थाको प्रकृति एउटै हुँदैन। निमोनिया भनेको फोक्सोमा हुने संक्रमण हो, जुन भाइरस, ब्याक्टेरिया वा अन्य सूक्ष्मजीवका कारण हुन सक्छ। यसले फोक्सोमा असर पुर्‍याएर सास फेर्न कठिनाइ गराउन सक्छ। चिसो मौसम आफैँ निमोनियाको कारण होइन; यसको मुख्य कारण संक्रमण हो। यद्यपि, जाडोमा मानिसहरूले बन्द कोठामा बढी समय बिताउँदा केही संक्रमण फैलिने अवसर बढ्न सक्छ।

फोक्सोले हाम्रो शरीरमा अक्सिजन पुर्‍याउने काम गर्छ। निमोनिया हुँदा फोक्सोका साना वायुकोष प्रभावित हुन सक्छन् र सामान्य रूपमा सास फेर्न गाह्रो हुन सक्छ। तर, निमोनिया भएका सबै व्यक्तिमा उस्तै लक्षण देखिँदैनन्। कसैलाई ज्वरो र खोकी लाग्न सक्छ भने कसैलाई थकान वा सास फेर्न कठिनाइ बढी महसुस हुन सक्छ। खोकीको आवाज वा ज्वरोको मात्रा हेरेर मात्रै रोगको गम्भीरता छुट्याउन सकिँदैन।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार सन् २०१९ मा विश्वभर पाँच वर्षमुनिका ७ लाख ४० हजार १८० बालबालिकाको मृत्यु निमोनियाका कारण भएको अनुमान गरिएको थियो। यो त्यस वर्ष सो उमेर समूहका कुल मृत्युको करिब १४ प्रतिशत थियो। यस्ता तथ्याङ्कको उद्देश्य डर पैदा गर्नु होइन, सचेतना बढाउनु हो। नियमित खोप, स्वच्छ वातावरण, राम्रो पोषण र समयमै लक्षण पहिचान गर्न सक्नाले जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ। बच्चाले सामान्यभन्दा कम दूध खानु, असामान्य रूपमा सुस्त हुनु वा सास फेर्न गाह्रो हुनुजस्ता संकेतलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। ज्येष्ठ नागरिकमा पनि संक्रमण हुँदा उच्च ज्वरो नआउन सक्छ। उनीहरूमा अचानक कमजोरी देखिने वा अलमल हुनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।

न्यानो घर बनाउँदा सुरक्षित घर पनि बनाऔँ

जाडो बढेपछि धेरै घरमा दाउरा, कोइला वा अगेँनो बालेर आगो ताप्ने चलन हुन्छ। विशेषगरी पहाडी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा यो दैनिक जीवनसँग जोडिएको अभ्यास हो। तर, बन्द कोठाभित्र आगो बाल्दा धुवाँसँगै कार्बन मोनोअक्साइड नामक विषालु ग्यासको जोखिम हुन्छ। यो ग्यासको रङ र गन्ध हुँदैन। त्यसैले धुवाँ नदेखिएको वा गन्ध नआएको भरमा कोठा सुरक्षित छ भन्ने मान्न मिल्दैन।

धेरै परिवारका लागि आगो ताप्नु जाडो काट्ने परम्परागत र सहज उपाय हो। यसलाई एकैचोटि छाड्न सबैलाई सम्भव नहुन सक्छ। तर, आगो कहाँ बाल्ने, बालबालिकालाई कति नजिक राख्ने र धुवाँको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने कुरा सचेत भएर तय गर्न सकिन्छ। घरभित्र आगो बाल्दा धुवाँ मात्रै होइन, नदेखिने विषालु ग्यास पनि उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले आगो ताप्ने ठाउँ छनोट गर्दा केवल न्यानोपन होइन, सुरक्षालाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ।

आगो ताप्दा सम्भव भएसम्म खुला र सुरक्षित स्थान रोज्नुपर्छ। घरभित्र हावाको आवतजावत हुने व्यवस्था मिलाउनु राम्रो हो। तर, झ्याल खोलेको भरमा बन्द कोठाभित्र कोइला वा अगेँनो बाल्नु सुरक्षित हुन्छ भन्ने छैन। बलिरहेको अगेँनो सुत्ने कोठामा राख्नु हुँदैन र आगो पूर्ण रूपमा निभाएर मात्र सुत्ने बानी बसाल्नुपर्छ। आगो वरिपरि बालबालिकालाई एक्लै छोड्नु हुँदैन। पर्दा र कपडा आगोबाट टाढा राख्ने तथा आगो निभाउने साधनको व्यवस्था गर्ने कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ। कोइला, अगेँनो वा दाउरा बन्द कोठामा नबाल्नु नै उत्तम विकल्प हो। सम्भव भएसम्म आगो ताप्न खुला, व्यवस्थित र आगलागीको जोखिम कम भएको स्थान रोज्नुपर्छ।

कार्बन मोनोअक्साइडको असरले टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी हुने, कमजोरी बढ्ने, अलमलिने वा बेहोस हुने अवस्था आउन सक्छ। एउटै कोठामा रहेका धेरै व्यक्तिलाई एकैपटक यस्ता लक्षण देखिएमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। तत्काल सबैलाई सुरक्षित खुला हावामा लैजाने र आकस्मिक सहायता खोज्ने गर्नुपर्छ।

सहर तथा बजार क्षेत्रमा विद्युतीय हिटरको प्रयोग पनि बढेको छ। पोर्टेबल हिटरलाई पर्दा, ओछ्यान, कपडा र अन्य जल्न सक्ने वस्तुबाट कम्तीमा एक मिटर टाढा राख्नुपर्छ। हिटरमाथि कपडा सुकाउनु हुँदैन। कमजोर मल्टिप्लग वा एक्सटेन्सन तार प्रयोग नगर्ने र सुत्नुअघि हिटर बन्द गर्ने बानी अपनाउनुपर्छ। हिटरलाई बालबालिकाले सजिलै छुन नसक्ने ठाउँमा राख्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

ग्यास वा मट्टितेलबाट चल्ने हिटरमा भने त्यसबाट निस्कने ग्यासको जोखिम थप हुन्छ। घरभित्र प्रयोग गर्न स्वीकृत नभएको उपकरण चलाउनु हुँदैन। सुतिरहेको बेला पोर्टेबल इन्धनयुक्त हिटर चलाएर राख्नु पनि हुँदैन।

सानो बानीले ठूलो फरक पार्छ

जाडोमा शरीर न्यानो राख्न मौसमअनुसार कपडा लगाउने, टोपी र मोजा प्रयोग गर्ने तथा भिजेका कपडा समयमै फेर्ने गर्नुपर्छ। घरको सुत्ने ठाउँ सफा, सुक्खा र न्यानो राख्नुपर्छ। तर, कोठा न्यानो बनाउने नाममा सबै झ्याल सधैँ बन्द राख्नु उपयुक्त हुँदैन। मौसम र सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै ताजा हावा आउने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। विशेषगरी धेरै जना एउटै कोठामा बस्दा हावाको आवतजावतको महत्त्व अझ बढ्छ।

बालबालिकालाई धेरै कपडा लगाइदिँदा पनि उनीहरूलाई सहज भएको छ कि छैन भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। कपडा भिजेको वा पसिनाले चिसिएको छ भने समयमै फेर्नुपर्छ। राति सुत्दा ओढ्ने कपडा पर्याप्त भए पनि बच्चाको मुख छोपिने वा सास फेर्न गाह्रो हुने अवस्था हुनु हुँदैन। ज्येष्ठ नागरिकलाई राति उठ्दा लड्ने जोखिम कम गर्न बाटो खाली राख्ने र आवश्यक उज्यालोको व्यवस्था गर्ने जस्ता सामान्य उपाय पनि उपयोगी हुन्छन्।

त्यसैगरी, पोषणमा ध्यान दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पोषणका लागि महँगा खानेकुरा अनिवार्य छैनन्। घरमै उपलब्ध दाल, गेडागुडी, अन्न, हरियो सागसब्जी, फलफूल, अण्डा र अन्य स्थानीय पोषिला खानेकुरा मिलाएर खान सकिन्छ। शिशुलाई जन्मेको पहिलो छ महिनासम्म आमाको दूध मात्र खुवाउने र त्यसपछि पूरक खाना सुरु गर्दै दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म स्तनपान जारी राख्नुपर्छ। बिरामी हुँदा पनि उमेरअनुसार खाना र तरल पदार्थको सेवनमा ध्यान दिनुपर्छ। पर्याप्त पानी पिउने बानी पनि आवश्यक छ। चिसोमा तिर्खा कम लागेको महसुस भए पनि शरीरलाई पानीको आवश्यकता हुन्छ।

बालबालिकाको नियमित खोप समयमै पूरा गर्नु अर्को महत्त्वपूर्ण उपाय हो। राष्ट्रिय खोप तालिकाअनुसार दिइने खोपले निमोनिया गराउन सक्ने संक्रमणबाट सुरक्षा दिन्छन्। खोप छुटेको भए नजिकको स्वास्थ्यकर्मीसँग जानकारी लिन सकिन्छ। खोपको कुरा गर्दा खोप कार्ड सुरक्षित राख्ने र निर्धारित मितिबारे जानकारी लिने बानी पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। खोप छुटेको अवस्थामा ढिलो भइसक्यो भनेर छाड्नु हुँदैन। नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सोधेर बाँकी खोपको तालिका मिलाउन सकिन्छ। बालबालिकाको स्वास्थ्यलाई परिवारको प्राथमिकतामा राख्दा नियमित खोपसँगै पोषण र स्वच्छ वातावरणलाई पनि समेट्नुपर्छ।

साबुनपानीले हात धुने, खोक्दा वा हाच्छ्युँ गर्दा कुहिनोको भित्री भागले मुख र नाक छोप्ने, आवश्यकताअनुसार मास्क लगाउने र बिरामी हुँदा अरूसँगको नजिकको सम्पर्क घटाउने बानीले संक्रमण फैलिनबाट रोक्न मद्दत गर्छ। यस्ता व्यवहार बालबालिकालाई घर र विद्यालयमा पनि सिकाउन सकिन्छ।

हामी औषधिको प्रयोगमा पनि सचेत हुनुपर्छ। सबै प्रकारका खोकीमा एन्टिबायोटिक आवश्यक हुँदैन, किनकि धेरैजसो सामान्य रुघाखोकी भाइरसका कारण हुन्छन्। जथाभाबी एन्टिबायोटिक सेवनले औषधिप्रतिको प्रतिरोध बढाउने समस्या निम्त्याउन सक्छ। बालबालिकालाई जथाभाबी औषधि दिनु हुँदैन र एक वर्षभन्दा कम उमेरका शिशुलाई मह खुवाउनु हुँदैन।

परिवार र समुदायको साथ

परिवारको एउटा सदस्यले मात्र सावधानी अपनाएर पुग्दैन। बच्चालाई न्यानो कपडा लगाइदिने अभिभावक, एक्लै बस्ने ज्येष्ठ नागरिकको खबर बुझ्ने छिमेकी, सरसफाइको बानी सिकाउने शिक्षक र घरघरमा जानकारी पुर्‍याउने महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका सबैको योगदान महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पहाडी तथा दुर्गम बस्तीमा स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारीसँगै आवश्यक पर्दा कसलाई सम्पर्क गर्ने र कसरी सहयोग जुटाउने भन्ने तयारी पनि उपयोगी हुन्छ।

विद्यालयमा हात धुने ठाउँ, सफा पानी र खोक्दा मुख छोप्ने बानीबारे नियमित छलफल गर्नु उपयोगी हुन्छ। शिक्षकले पनि जाडोमा न्यानो कपडा लगाउनुपर्नेबारे सिकाउने र विद्यार्थी बिरामी भएको जानकारी घरमा दिने गर्नुपर्छ। महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका तथा स्वास्थ्यकर्मीले परिवारलाई नियमित खोप, पोषण, घरभित्रको धुवाँ र जोखिमका संकेतबारे बुझाउन सक्छन्। यस्ता सन्देश सरल भाषामा र स्थानीय व्यवहारसँग जोडेर दिँदा बढी उपयोगी हुन्छन्।

जाडोमा घरको वातावरण राम्रो बनाउने काम परिवारका सबै सदस्य मिलेर गर्न सक्छन्। घाम लागेको समयमा ओढ्ने र बिछ्यौना सुकाउने, चिसो र ओसिलो कपडा समयमै फेर्ने तथा घरको भुइँ र सुत्ने ठाउँ सफा राख्ने जस्ता अभ्यास जरुरी हुन्छन्। घरमा साना बालबालिका छन् भने उनीहरूलाई धुवाँ भरिएको भान्सामा लामो समय नराख्ने र खेल्ने ठाउँमा जल्न सक्ने सामान नराख्ने जस्ता कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। यसरी दैनिक कामका क्रममा गरिने साना परिवर्तनले घरलाई थप सहज र सुरक्षित बनाउन सक्छन्।

स्वास्थ्यसम्बन्धी सूचना सबैले एउटै माध्यमबाट पाउँदैनन्। कसैले रेडियो सुन्छन्, कसैले विद्यालयबाट जानकारी पाउँछन् भने कतिपयले महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविकामार्फत सुन्छन्। त्यसैले समुदायमा सन्देश फैलाउँदा कठिन प्राविधिक शब्दभन्दा सरल उदाहरण प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ। आगो ताप्ने ठाउँ सुरक्षित बनाउने, बच्चाको खानपानमा ध्यान दिने, खोक्दा मुख छोप्ने र खोपको मिति सम्झिने जस्ता विषय स्थानीय भाषामा बुझाउन सकिन्छ।

कुनै परिवारमा न्यानो कपडा वा स्वच्छ इन्धन सहजै उपलब्ध नहुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सबैले एकै प्रकारको उपाय अपनाउन सक्छन् भन्ने मान्नु व्यावहारिक हुँदैन। स्थानीय तह, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र समुदायले बढी जोखिममा रहेका परिवारको आवश्यकता बुझेर सहयोगको बाटो रोज्नुपर्छ। जानकारीसँगै व्यावहारिक सहयोग पुग्दा मात्रै जनस्वास्थ्यका सन्देश प्रभावकारी हुन्छन्। घरको हावाको अवस्था, सुरक्षित रूपमा ताप्ने विकल्प र बालबालिकाको पोषणबारे खुलेर कुरा गर्न सकिने वातावरण निर्माण गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

जाडोको मौसममा नियमित शारीरिक गतिविधि पनि पूर्ण रूपमा छाड्नु आवश्यक छैन। मौसम र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार सुरक्षित समयमा हल्का हिँडडुल गर्न, घाम लागेका बेला बाहिर बस्न र घरभित्र सक्रिय रहन सकिन्छ। तर, अत्यधिक चिसो, हुस्सु वा सास फेर्न असहज हुने अवस्थामा गतिविधिलाई परिमार्जन गर्नुपर्छ। विशेषगरी दीर्घरोग भएका व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार दैनिक गतिविधि मिलाउनु राम्रो हुन्छ। पर्याप्त निद्रा, नियमित खानपान र धुवाँरहित वातावरणले समग्र स्वास्थ्यमा सहयोग पुर्‍याउँछन्।

जाडोयामलाई केवल रोगको मौसमका रूपमा हेर्नु हुँदैन। यो परिवारका सदस्यको हेरचाह गर्ने, घरलाई सुरक्षित बनाउने र राम्रा बानीलाई निरन्तरता दिने अवसर पनि हो।

यस जाडोमा घर न्यानो मात्र होइन, सुरक्षित पनि बनाऔँ। आफ्ना बालबालिका, अभिभावक र छिमेकीको ख्याल गरौँ। स्वस्थ रहने काम ठूला निर्णयबाट मात्र सुरु हुँदैन; दैनिक जीवनका साना, सचेत र निरन्तर व्यवहारबाट सुरु हुन्छ। न्यानोपन कपडामा मात्र होइन, एकअर्काप्रतिको हेरचाहमा पनि हुन्छ।

यस मौसममा सबैभन्दा राम्रो तयारी परिवारभित्रको संवाद हो। बच्चालाई के गर्दा न्यानो र सुरक्षित हुन्छ, ज्येष्ठ नागरिकलाई कुन समयमा बढी असहज हुन्छ र घरमा आगो वा हिटर प्रयोग गर्ने तरिका के हुने भन्नेबारे परिवारका सबै सदस्यले कुरा गर्न सक्छन्। जाडोको सुरुवातलाई डरको समय होइन, स्वस्थ व्यवहार अपनाउने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ।

सन्दर्भ सामग्री तथा स्रोतहरू

1. विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO), Pneumonia in children (२०२२)

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/pneumonia

2. Nepal Demographic and Health Survey 2022, Key Indicators Report

https://giwmscdntwo.gov.np/media/pdf_upload/Nepal%20Demographic%20and%20Health%20Survey%202022%20Key%20Indicators%20Report_5eu8uvx.pdf

3. नेपाल पर्यटन बोर्ड, Climate of Nepal

https://ntb.gov.np/plan-your-trip/about-nepal/climate

4. नेपाल सरकार, National Antimicrobial Treatment Guidelines 2023

https://www.mohp.gov.np/uploads/AMR/National%20Antimicrobial%20Treatment%20Guidelines%202023.pdf

5. CDC, Carbon Monoxide Poisoning

https://www.cdc.gov/carbon-monoxide/about/index.html

6. NFPA, Heating Safety

https://www.nfpa.org/education-and-research/home-fire-safety/heating