मृत्यु जीवनको अन्त्य हो, तर मानिसको मृत्युपछि उसका अंगले अरू मानिसलाई नयाँ जीवन दिन सक्छन्। मिर्गौला, कलेजो, मुटु, फोक्सो लगायतका महत्वपूर्ण अंग प्रत्यारोपणबाट गम्भीर रोगीलाई जीवनदान दिन सकिन्छ। तर नेपालमा मृत व्यक्तिबाट अंग प्राप्त गरी प्रत्यारोपण गर्ने व्यवस्था अत्यन्त कमजोर छ। यसको प्रत्यक्ष असर हजारौँ मिर्गौला रोगी र अन्य अंग प्रत्यारोपणको प्रतीक्षामा रहेका बिरामीमाथि परेको छ।

नेपालमा मस्तिष्क मृत्युलाई कानुनी रूपमा मान्यता दिइएको छ। सन् २०१६ मा मृतदाता मिर्गौला प्रत्यारोपण सफलतापूर्वक सुरु भएको भए पनि हालसम्म मृतदाता अंगदानको संख्या अत्यन्त न्यून छ। उपलब्ध तथ्यांकअनुसार सन् २०२४ सम्म नेपालमा जम्मा ६ जना मस्तिष्क-मृत दाताबाट अंगदान भएको उल्लेख छ।

यो अवस्था नेपालजस्तो देशका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय हो।

विश्वका देशले के गरिरहेका छन् ?

मृतदाता अंग प्रत्यारोपणमा नेपाल र विकसित देशबीच ठूलो अन्तर छ।

संयुक्त राज्य अमेरिकामा सन् २०२५ मा २७ हजार ५ सय ७३ मिर्गौला प्रत्यारोपण भएका थिए। तीमध्ये २१ हजार ५२ अर्थात् करिब ७६ प्रतिशत मृतदाताबाट र ६ हजार ५ सय २१ जीवित दाताबाट भएका थिए।

भारतले पनि पछिल्ला वर्षमा मृतदाता अंग प्रत्यारोपणमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। सन् २०२५ मा भारतमा करिब २० हजार १९ अंग प्रत्यारोपण भएका थिए र सरकारका अनुसार करिब १८ प्रतिशत प्रत्यारोपण मृतदाताबाट प्राप्त अंगबाट भएका थिए। सन् २०२५ मा १ हजार २०० भन्दा बढी परिवारले आफ्ना मृत आफन्तको अंगदान गरेका थिए।

अष्ट्रेलियामा सन् २०२५ मा ५ सय ५७ मृतदाताबाट १ हजार ४ सय ३८ जनाले अंग प्रत्यारोपण प्राप्त गरे। त्यहाँ अस्पतालमा मृत्यु भएका करिब ८९ हजार व्यक्तिमध्ये लगभग १ हजार ६ सय ७० जनामा अंगदानबारे विचार गर्न सकिने अवस्था थियो। यसबाट एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखिन्छ—हरेक मृत्यु अंगदानका लागि योग्य हुँदैन, तर सम्भावित दातालाई समयमै पहिचान गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

युरोपका धेरै देशमा मिर्गौला प्रत्यारोपणको ठूलो हिस्सा मृतदाताबाट प्राप्त मिर्गौलाबाट हुने गरेको छ। स्पेन, फ्रान्स, बेलायत, जर्मनीजस्ता देशमा मृतदाता अंगदानका लागि अस्पतालमा विशेष समन्वयकर्ता, सघन उपचार कक्षमा सम्भावित दाता पहिचान, परिवारसँग परामर्श र राष्ट्रिय अंग वितरण प्रणाली सञ्चालनमा छन्।

यसबाट स्पष्ट हुन्छ—अंगदाता बढाउन जनचेतना मात्र पर्याप्त हुँदैन, राज्यले अस्पतालभित्रै व्यवस्थित प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ।

नेपालमा के गर्नुपर्छ ?

नेपाल सरकारले अब मृतदाता अंगदानलाई सामान्य स्वास्थ्य कार्यक्रमका रूपमा होइन, राष्ट्रिय जीवन बचाउने अभियानका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।

सबैभन्दा पहिले सरकारले राष्ट्रिय केन्द्रीय अंगदान सूचना तथा समन्वय प्रणाली स्थापना गर्नुपर्छ। देशका सबै ठूला अस्पताल, दुर्घटना उपचार केन्द्र, सघन उपचार कक्ष र भेन्टिलेटर सुविधा भएका अस्पताललाई यस प्रणालीमा जोड्नुपर्छ।

कुनै अस्पतालमा गम्भीर सडक दुर्घटना, मस्तिष्कमा गम्भीर चोट, मस्तिष्क रक्तस्राव वा अन्य कारणले गम्भीर मस्तिष्क क्षति भएको र मस्तिष्क मृत्यु हुन सक्ने बिरामी भेटिएमा, चिकित्सकीय मापदण्डअनुसार त्यसको सूचना केन्द्रीय प्रणालीमा पुग्ने व्यवस्था हुनुपर्छ।

यसको उद्देश्य बिरामीको अंग निकाल्नु होइन। बिरामीको जीवन बचाउने उपचार पहिलो प्राथमिकता नै हुनुपर्छ। तर उपचारका क्रममा मस्तिष्क मृत्यु प्रमाणित भएमा सम्भावित अंगदानको अवसर नहराओस् भन्ने हो।

सूचना नदिने अस्पताललाई जवाफदेही बनाउनुपर्छ

मस्तिष्क मृत्यु प्रमाणित भएपछि वा कानुनअनुसार सम्भावित मस्तिष्क मृत्युको सूचना दिनुपर्ने अवस्थामा जानाजानी सूचना नदिने अस्पताललाई स्पष्ट रूपमा जवाफदेही बनाउनुपर्छ।

तर कारबाहीको उद्देश्य चिकित्सकलाई डराउनु वा अंगदान गर्न बाध्य पार्नु होइन। उद्देश्य सम्भावित दाताको सूचना लुकाउने वा बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति रोक्नु हुनुपर्छ।

पहिलो चरणमा चेतावनी, त्यसपछि आर्थिक जरिवाना तथा गम्भीर वा दोहोरिएको अवस्थामा सम्बन्धित अस्पताल वा जिम्मेवार पदाधिकारीमाथि कानुनी तथा प्रशासनिक कारबाहीको व्यवस्था गर्न सकिन्छ।

परिवारलाई सम्मानपूर्वक उत्प्रेरित गर्नुपर्छ

मस्तिष्क मृत्यु प्रमाणित भएपछि परिवारसँग अंगदानबारे कुरा गर्ने काम प्रशिक्षित परामर्शदाताबाट हुनुपर्छ।

परिवारलाई मस्तिष्क मृत्यु के हो, कोमा र मस्तिष्क मृत्युबीचको फरक के हो, अंगदानबाट कति मानिसको जीवन बचाउन सकिन्छ र अंग कसरी पारदर्शी रूपमा वितरण हुन्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिक तथा सरल भाषामा बुझाउनुपर्छ।

परिवारलाई दबाब दिनु हुँदैन, सही सूचना दिएर स्वेच्छिक निर्णयका लागि उत्प्रेरित गर्नुपर्छ।

विद्यालयदेखि जनचेतना अभियान

मृत्युपछि अंगदानबारे नेपाली समाजमा अझै पर्याप्त जानकारी छैन। त्यसैले सरकारले विद्यालयको स्वास्थ्य तथा विज्ञानसम्बन्धी पाठ्यक्रममा मृत्युपछि अंगदानसम्बन्धी विषय समावेश गर्नुपर्छ।

विद्यार्थीलाई मस्तिष्क मृत्यु, अंगदान, प्रत्यारोपण र यसको मानवीय महत्वबारे वैज्ञानिक शिक्षा दिनुपर्छ। यसबाट नयाँ पुस्तामा सकारात्मक सोच विकास हुन्छ र त्यो सन्देश घरपरिवारसम्म पुग्छ।

त्यसैगरी सरकारले टेलिभिजन, रेडियो, चलचित्रघर, सामाजिक सञ्जाल, विद्युतीय सूचना पाटी तथा अन्य सञ्चारमाध्यमबाट नियमित जनचेतना विज्ञापन सञ्चालन गर्नुपर्छ।

“मृत्युपछि पनि जीवन दिन सकिन्छ” भन्ने सन्देश घरघरमा पुर्‍याउनुपर्छ।

धार्मिक तथा सामाजिक नेतृत्वको भूमिका

अंगदानबारे जनविश्वास निर्माण गर्न धार्मिक गुरु, सामाजिक अगुवा, शिक्षक, सञ्चारकर्मी, कलाकार, खेलाडी तथा प्रत्यारोपणपछि नयाँ जीवन पाएका व्यक्तिलाई अभियानमा सहभागी गराउनुपर्छ।

अंगदान कुनै धर्मविरुद्धको काम होइन, बरु गम्भीर बिरामीको जीवन बचाउने मानवीय कार्य हो भन्ने वैज्ञानिक र सकारात्मक सन्देश फैलाउनुपर्छ।

सडक दुर्घटनालाई सम्भावित दाता पहिचानसँग जोड्नुपर्छ

नेपालमा सडक दुर्घटनाबाट हुने गम्भीर मस्तिष्क चोट मृतदाता अंगदानको सम्भावित स्रोत हुन सक्छ। तर सडक दुर्घटनामा मृत्यु भएका सबै व्यक्ति अंगदाता बन्न सक्दैनन्।

त्यसैले सरकारले सडक दुर्घटना → गम्भीर मस्तिष्क चोट → सघन उपचार → सम्भावित मस्तिष्क मृत्यु → मस्तिष्क मृत्यु प्रमाणित → परिवारसँग परामर्श → स्वेच्छिक सहमति → अंग संकलन → प्रत्यारोपणसम्मको तथ्यांक राख्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

यसबाट नेपालमा वास्तवमा कति सम्भावित मृतदाता हुन सक्छन् भन्ने वैज्ञानिक आधारमा पत्ता लगाउन सकिन्छ।

सन् २०३० सम्म २० प्रतिशतको लक्ष्य

नेपालले तत्काल संयुक्त राज्य अमेरिका वा युरोपको स्तरमा पुग्ने लक्ष्य राख्नु आवश्यक छैन। तर सन् २०३० सम्म नेपालमा हुने कुल मिर्गौला प्रत्यारोपणमध्ये कम्तीमा २० प्रतिशत मृतदाताबाट प्राप्त मिर्गौलाबाट गर्ने लक्ष्य निर्धारण गर्न सकिन्छ।

यदि नेपालमा वर्षमा १,००० मिर्गौला प्रत्यारोपण हुन्छन् भने २० प्रतिशतको अर्थ २०० मिर्गौला मृतदाताबाट प्राप्त गर्नु हो। एउटा उपयुक्त मृतदाताबाट दुईवटा मिर्गौला प्रयोग गर्न सकिने अवस्थामा करिब १०० उपयुक्त दाता आवश्यक पर्न सक्छन्। वास्तविक संख्या भने दाताको स्वास्थ्य, अंगको उपयुक्तता, परिवारको सहमति र अंग उपयोगको अवस्थाअनुसार फरक पर्न सक्छ।

यो लक्ष्य असम्भव होइन। भारतले सन् २०१३ को ८३७ मृतदाता अंग प्रत्यारोपणबाट सन् २०२५ मा करिब १८ प्रतिशत कुल प्रत्यारोपण मृतदाताबाट हुने अवस्थामा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ।

सरकारको पाँचबुँदे जिम्मेवारी

नेपाल सरकारले अब पाँचवटा विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ:

पहिलो—केन्द्रीय सूचना प्रणाली: सबै प्रमुख अस्पताललाई चौबीसै घण्टा सञ्चालन हुने राष्ट्रिय अंगदान सूचना प्रणालीमा जोड्ने।

दोस्रो—अस्पतालको जवाफदेहिता: मस्तिष्क मृत्युको आवश्यक सूचना नदिने वा जानाजानी लुकाउने अस्पताललाई कानुनअनुसार कारबाही गर्ने।

तेस्रो—परिवार परामर्श: प्रत्येक सम्भावित दाताको परिवारसँग प्रशिक्षित परामर्शदातामार्फत वैज्ञानिक, संवेदनशील र निष्पक्ष संवाद गर्ने।

चौथो—राष्ट्रिय जनचेतना: विद्यालयको पाठ्यक्रमदेखि टेलिभिजन, रेडियो र सामाजिक सञ्जालसम्म मृत्युपछि अंगदानबारे निरन्तर अभियान सञ्चालन गर्ने।

पाँचौँ—२० प्रतिशत लक्ष्य: सन् २०३० सम्म कम्तीमा २० प्रतिशत मिर्गौला प्रत्यारोपण मृतदाताबाट गर्ने राष्ट्रिय लक्ष्य निर्धारण गर्ने।

निष्कर्ष

नेपालमा अंगदानको मुख्य समस्या केवल “दाता छैनन्” भन्ने होइन। समस्या सम्भावित दातालाई समयमै पहिचान गर्ने, सूचना दिने, मस्तिष्क मृत्यु प्रमाणित गर्ने, परिवारसँग विश्वासपूर्वक संवाद गर्ने, अंग सुरक्षित रूपमा संकलन गर्ने र पारदर्शी रूपमा आवश्यक बिरामीसम्म पुर्‍याउने सम्पूर्ण प्रणाली कमजोर हुनु हो।

त्यसैले अब नेपालमा “अंगदान गरौँ” भन्ने मात्र अभियान पर्याप्त छैन। “सम्भावित दाता नछुटाऊँ” भन्ने राष्ट्रिय प्रणाली आवश्यक छ।

सरकारले केन्द्रीय सूचना प्रणाली निर्माण गर्ने, प्रत्येक प्रमुख अस्पताललाई त्यसमा जोड्ने, सूचना नदिने अस्पताललाई जवाफदेही बनाउने, विद्यालयको पाठ्यक्रममा अंगदान समावेश गर्ने र विद्युतीय सञ्चारमाध्यममार्फत निरन्तर जनचेतना फैलाउने हो भने नेपालले मृतदाता अंग प्रत्यारोपणमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

एक मृत व्यक्तिका अंगले धेरै जीवित मानिसलाई नयाँ जीवन दिन सक्छन्। त्यसैले मृत्युलाई अन्त्य मात्र होइन, अरूका लागि जीवनको सुरुवात बनाउने राष्ट्रिय अभियान अब नेपालमा आवश्यक छ।

राष्ट्रिय नारा

“मृत्युपछि पनि जीवन—अंगदान गरौँ, जीवन बचाऔँ।”

“सन् २०३० सम्म २० प्रतिशत मृतदाता मिर्गौला प्रत्यारोपण—नेपालको राष्ट्रिय संकल्प।”