चाडपर्व भन्नेबित्तिकै भेटघाट, खानपान र रमाइलो जोडिएर आउँछन्। विशेषगरी नेपालीको महान् पर्व बडादशैंमा आफन्त तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने, टीका–जमरा लगाउने, पिङ खेल्ने र मिठामिठा परिकार खाने चलन छ। दशैंमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाने र आफन्तको घरमा पुग्दा केही न केही खाने वा खुवाउने परम्परा पनि छ।

सांस्कृतिक चाडपर्वले हाम्रो सामाजिक सम्बन्ध, राष्ट्रिय एकता र आपसी सद्भावलाई बलियो बनाउँछन्। त्यसैले चाडपर्वको खुसी र परम्परालाई निरन्तरता दिनु महत्त्वपूर्ण छ। तर, रमाइलोका नाममा खानपानमा लापरबाही गर्दा यही खुसी स्वास्थ्य समस्याको कारण बन्न सक्छ।

दशैंमा मासुका विभिन्न परिकार, मिठाई, चिल्लो तथा मसलेदार खानेकुरा र मदिराको सेवन सामान्य दिनको तुलनामा बढ्ने गर्छ। आवश्यकताभन्दा बढी खाने, नियमित व्यायाम नगर्ने र औषधि सेवनमा समेत लापरबाही गर्ने बानीले स्वस्थ व्यक्तिमा पनि समस्या निम्त्याउन सक्छ। दीर्घरोग भएका व्यक्तिले खानपानमा ध्यान नदिँदा गम्भीर अवस्थामा अस्पताल पुग्नुपर्ने जोखिम रहन्छ।

चिकित्सकहरूका अनुसार दशैंमा खानपानमा सावधानी नअपनाउँदा उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, मधुमेह तथा पेटसम्बन्धी समस्या बढ्न सक्छन्। विशेषगरी रातो मासु, बोसोयुक्त परिकार र अत्यधिक नुन तथा चिल्लो भएका खानेकुराले स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्न सक्छन्। अस्वस्थकर वा राम्ररी नपकाइएको मासु खाँदा खाद्य विषाक्तता, झाडापखाला र अन्य संक्रमणको जोखिम पनि हुन्छ।

मासु खाँदा मात्रा र गुणस्तरमा ध्यान दिऔँ

दशैंमा मासुका परिकार प्रमुख आकर्षणमध्ये एक हुन्। मासुभात, मासुचिउरा र विभिन्न मसलेदार परिकार खाने चलन छ। तर, मासु खाँदा यसको मात्रा, गुणस्तर र पकाउने तरिकामा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। अस्वस्थकर अवस्थामा राखिएको वा राम्ररी नपकाइएको मासुले स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ।

मोटो शरीर भएका, रगतमा कोलेस्ट्रोल बढी भएका, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुरोग वा युरिक एसिडको समस्या भएका व्यक्तिले खानपानमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। यस्ता व्यक्तिले रातो मासु र बोसोयुक्त परिकार सीमित गर्नुका साथै चिकित्सकको सल्लाहअनुसार खानपान मिलाउनु उचित हुन्छ।

मुटुरोग तथा उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले अत्यधिक चिल्लो र नुनिलो खानेकुराबाट टाढा रहनुपर्छ। मासु खानै परेमा कम चिल्लो भएको मासु थोरै मात्रामा खाने र त्यससँगै हरियो सागसब्जी तथा उपयुक्त मात्रामा फलफूल समावेश गर्नु राम्रो हुन्छ। चाडपर्वमा पनि नियमित औषधि सेवन र चिकित्सकले दिएको खानपानसम्बन्धी सल्लाहलाई निरन्तरता दिनुपर्छ।

मधुमेहका बिरामीले मिठाईमा सावधानी अपनाउनुपर्छ

दशैंमा मिठाई, केक, आइसक्रिम, गुलियो पेय पदार्थ र अन्य गुलिया परिकारको सेवन बढ्न सक्छ। मधुमेह भएका व्यक्तिले यस्ता खानेकुराको सेवनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। चिनी, मह, सख्खर तथा गुलिया पेय पदार्थलाई मधुमेहका बिरामीका लागि सुरक्षित विकल्प मान्नु हुँदैन। यस्ता पदार्थले रगतमा चिनीको मात्रा बढाउन सक्छन्।

मधुमेह भएका व्यक्तिले खानाको मात्रा र समय मिलाउनुका साथै सन्तुलित भोजनमा जोड दिनुपर्छ। चामल, गहुँ, मकै, फापर, कोदो तथा अन्य अन्न आवश्यकताअनुसार खान सकिन्छ। दाल, चना, सिमी, बोडी, भटमासजस्ता गेडागुडी तथा हरियो सागसब्जीलाई पनि भोजनमा समावेश गर्न सकिन्छ।

करेला, काउली, गोलभेँडा, काँक्रो, घिरौँला, लौका, सलाद र अन्य सागसब्जी सन्तुलित आहारका उपयोगी हिस्सा हुन्। जिरा, मरिच, मेथी, बेसार, अदुवा र धनियाँजस्ता मसलाको प्रयोग पनि सामान्यतः गर्न सकिन्छ। चिया वा कफी सेवन गर्दा चिनीको मात्रा तथा समग्र स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्छ। मधुमेह भएका व्यक्तिले आफ्नो औषधि, इन्सुलिन र खानपानको तालिका चिकित्सकको सल्लाहअनुसार कायम राख्नुपर्छ।

युरिक एसिड र बाथरोग भएकाले पनि ध्यान दिऔँ

युरिक एसिड बढेका व्यक्तिले रातो मासु, मदिरा तथा प्युरिन बढी भएका खानेकुराको सेवनमा सावधानी अपनाउनुपर्छ। अत्यधिक रातो मासु र मदिराको सेवनले केही व्यक्तिमा युरिक एसिड बढ्ने तथा गाउटको समस्या चर्किने जोखिम हुन्छ।

दशैंमा खसी तथा राँगाको मासु र मदिरा धेरै सेवन गर्दा यस्तो समस्या भएका व्यक्तिलाई जोर्नी दुख्ने, सुन्निने वा अन्य लक्षण बढ्न सक्छन्। त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार खानपान मिलाउनु आवश्यक छ। बाथरोगका सबै प्रकारमा एउटै किसिमको खानपान निषेध हुँदैन। पालुङ्गोको साग, काउली, तामा, गुन्द्रुक वा अमिलो खानेकुरा सबैले अनिवार्य रूपमा छाड्नुपर्छ भन्ने पनि होइन। कुन खानेकुरा सीमित गर्ने भन्ने विषय रोगको प्रकार र व्यक्तिको अवस्थाअनुसार चिकित्सकसँग परामर्श गरेर तय गर्नुपर्छ।

यस्ता समस्या भएका व्यक्तिले पर्याप्त पानी पिउने, मदिरा सीमित वा त्याग गर्ने र नियमित शारीरिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिने गर्नुपर्छ। तर, मिर्गौलाको रोग वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले पानीको मात्रा पनि चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मिलाउनुपर्छ।

मिर्गौला र कलेजोको स्वास्थ्यमा पनि ध्यान दिऔँ

मिर्गौला रोग भएका व्यक्तिले चाडपर्वका नाममा मासु, नुन र चिल्लोयुक्त खानेकुरा अत्यधिक सेवन गर्नु हुँदैन। मिर्गौलाको कार्यक्षमता, रोगको अवस्था र उपचारअनुसार प्रोटिन, पोटासियम, फस्फोरस तथा तरल पदार्थको मात्रा मिलाउनुपर्ने हुन सक्छ। त्यसैले सबै मिर्गौला रोगीका लागि एउटै आहार उपयुक्त हुँदैन। चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाहअनुसार भोजन छनोट गर्नु राम्रो हुन्छ।

त्यस्तै, मदिराको अत्यधिक सेवनले कलेजोमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। चिल्लो तथा बोसोयुक्त खानेकुरा धेरै खाने, आवश्यकताभन्दा बढी क्यालोरी लिने र शारीरिक गतिविधि कम गर्ने बानीले पनि कलेजोमा बोसो जम्ने जोखिम बढाउन सक्छ। पहिले नै कलेजोसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले मदिराबाट टाढा रहनु र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार खानपान गर्नु आवश्यक छ।

चाडपर्वमा स्वस्थ रहने केही उपाय

दशैंको रमाइलो कायम राख्दै स्वास्थ्य सुरक्षित राख्न केही सामान्य कुरामा ध्यान दिन सकिन्छ। भोकभन्दा बढी नखाने, मासु र चिल्लो परिकारको मात्रा सीमित गर्ने, ताजा तथा सफा खानेकुरा खाने, मासु राम्ररी पकाएर खाने र व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिने बानी उपयोगी हुन्छ। मदिरा सेवन नगर्नु नै सुरक्षित विकल्प हो।

त्यस्तै, नियमित औषधि सेवन गर्ने, पर्याप्त आराम लिने र सम्भव भएसम्म हिँडडुल तथा शारीरिक गतिविधि जारी राख्ने गर्नुपर्छ। दीर्घरोग भएका व्यक्तिले चिकित्सकले तोकेको खानपान र उपचार तालिका पालना गर्नुपर्छ।

दसैं परिवार र आफन्तसँग खुसी साटासाट गर्ने अवसर हो। स्वादका लागि स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नु आवश्यक छैन। खानपानमा सामान्य सावधानी अपनाएर, आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार भोजन छनोट गरेर र नियमित दिनचर्यालाई कायम राखेर दसैंलाई स्वस्थ तथा रमाइलो बनाउन सकिन्छ। चाडपर्वको वास्तविक खुसी अस्पतालमा बिताउनुपर्ने अवस्था नआओस् भन्नका लागि खानपानमा संयम अपनाउनु नै बुद्धिमानी हुन्छ।

स्वस्थ दशैंको शुभकामना।